(Tái
(T¸i bản
b¶n lần
lÇn thứ
thø hai)
b¶y)

nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam

ChÞu tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n : Chñ tÞch Héi ®ång Thµnh viªn kiªm Tæng Gi¸m ®èc NGðT NG¤ TRÇN ¸I
Phã Tæng Gi¸m ®èc kiªm Tæng biªn tËp GS.TS vò v¨n hïng

Biªn tËp lÇn ®Çu : Lðu hoa s¬n -lª hång s¬n
Biªn tËp t¸i b¶n : n«ng thÞ huÖ

Biªn vÏ lðîc ®å : cï ®øc nghÜa

Tr×nh bµy b×a : lðu chÝ ®ång

ThiÕt kÕ, tr×nh bµy s¸ch : lª hoµng h¶i
Söa b¶n in : n«ng thÞ huÖ

ChÕ b¶n : C«ng ty cæ phÇn mÜ thuËt vµ truyÒn th«ng
S¸ch cã sö dông mét sè h×nh ¶nh tð liÖu tõ : History of the world XX
century, volume I (1900 _ 1945) ; An introductory history ; LÞch sö thÕ
giíi 1917 _ 1951 cña Xin-ga-po ; ViÖt Nam mét cuéc chiÕn
1858 _ 1975 ; §¹i cð¬ng lÞch sö ViÖt Nam _ TËp II... vµ mét sè
trang web nðíc ngoµi.

B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam -Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o.

LÞch sö 11
M· sè : CH115T4

Sè ®¨ng kÝ KHXB : 01-2014/CXB/480-1062/GD
In ......... cuèn, khæ 17 x 24 cm,
t¹i ......................................
In xong vµ nép lðu chiÓu th¸ng ...... n¨m 2014.

Mét
phÇn

LÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i
(TiÕp theo)

3

Chð¬ng I

C¸c nðíc ch©u ¸, ch©u phi vμ khu vùc mÜ Latinh
(ThÕ kØ xix - ®Çu thÕ kØ xx)

Bµi 1 nhËt b¶n
Cuéc Duy t©n Minh TrÞ n¨m 1868 cã ý nghÜa nhð mét cuéc c¸ch m¹ng
tð s¶n, ®· ®ða NhËt B¶n ph¸t triÓn theo con ®ðêng cña c¸c nðíc phð¬ng
T©y vμ trë thμnh mét nðíc ®Õ quèc duy nhÊt ë ch©u ¸.

1 NhËt B¶n tõ ®Çu thÕ kØ XIX ®Õn trðíc n¨m 1868
§Õn gi÷a thÕ kØ XIX, sau h¬n 200 n¨m thèng trÞ, chÕ ®é M¹c phñ T«-ku-ga-oa
ë NhËt B¶n, ®øng ®Çu lμ S«gun (Tðíng qu©n), ®· l©m vμo t×nh tr¹ng khñng ho¶ng,
suy yÕu nghiªm träng. §©y lμ thêi k× trong lßng x· héi phong kiÕn NhËt B¶n chøa
®ùng nhiÒu m©u thuÉn ë tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi.
VÒ kinh tÕ, nÒn n«ng nghiÖp vÉn dùa trªn quan hÖ s¶n xuÊt phong kiÕn l¹c
hËu. §Þa chñ bãc lét n«ng d©n rÊt nÆng nÒ. Møc t« trung b×nh chiÕm tíi
50% sè thu hoa lîi. T×nh tr¹ng mÊt mïa, ®ãi kÐm liªn tiÕp x¶y ra. Trong
khi ®ã, ë c¸c thμnh thÞ, h¶i c¶ng, kinh tÕ hμng ho¸ ph¸t triÓn, c«ng trðêng
thñ c«ng xuÊt hiÖn ngμy cμng nhiÒu. Nh÷ng mÇm mèng kinh tÕ tð b¶n chñ
nghÜa ph¸t triÓn nhanh chãng.
VÒ x héi, ChÝnh phñ S«gun vÉn duy tr× chÕ ®é ®¼ng cÊp. TÇng líp §aimy«
lμ nh÷ng quý téc phong kiÕn lín, qu¶n lÝ c¸c vïng l·nh ®Þa trong nðíc, cã
quyÒn lùc tuyÖt ®èi trong l·nh ®Þa cña hä. TÇng líp Samurai (vâ sÜ) thuéc
giíi quý téc h¹ng trung vμ nhá, kh«ng cã ruéng ®Êt, chØ phôc vô c¸c
®aimy« b»ng viÖc huÊn luyÖn vμ chØ huy c¸c ®éi vò trang ®Ó hðëng bæng
léc. Do mét thêi gian dμi kh«ng cã chiÕn tranh, ®Þa vÞ cña Samurai bÞ suy
gi¶m, lð¬ng bæng thÊt thðêng, ®êi sèng khã kh¨n, nhiÒu ngðêi rêi khái
l·nh ®Þa, tham gia ho¹t ®éng thð¬ng nghiÖp, më xðëng thñ c«ng... dÇn dÇn
tð s¶n ho¸, trë thμnh lùc lðîng ®Êu tranh chèng chÕ ®é phong kiÕn lçi thêi.

4

TÇng líp tð s¶n c«ng thð¬ng nghiÖp ngµy cµng giµu cã, song c¸c nhµ tð
s¶n c«ng thð¬ng l¹i kh«ng cã quyÒn lùc vÒ chÝnh trÞ. N«ng d©n lµ ®èi tðîng
bãc lét chñ yÕu cña giai cÊp phong kiÕn, cßn thÞ d©n th× kh«ng chØ bÞ phong
kiÕn khèng chÕ mµ cßn bÞ c¸c nhµ bu«n vµ nh÷ng ngðêi cho vay l·i bãc lét.
VÒ chÝnh trÞ, ®Õn gi÷a thÕ kØ XIX, NhËt B¶n vÉn lµ mét quèc gia phong
kiÕn. Thiªn hoµng cã vÞ trÝ tèi cao, nhðng quyÒn hµnh thùc tÕ thuéc vÒ
S«gun dßng hä T«-ku-ga-oa ë phñ Chóa (M¹c phñ).

Gi÷a lóc m©u thuÉn giai cÊp trong nðíc ngµy cµng gay g¾t, chÕ ®é M¹c phñ
khñng ho¶ng nghiªm träng th× c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y, trðíc tiªn lµ MÜ, dïng
¸p lùc qu©n sù ®ßi NhËt B¶n ph¶i “më cöa”.
N¨m 1854, M¹c phñ buéc ph¶i kÝ víi MÜ hiÖp ðíc, theo ®ã, NhËt B¶n më
2 cöa biÓn Si-m«-®a vµ Ha-k«-®a-tª cho ngðêi MÜ ra vµo bu«n b¸n. C¸c
nðíc Anh, Ph¸p, Nga, §øc thÊy vËy còng ®ua nhau Ðp NhËt B¶n kÝ nh÷ng
hiÖp ðíc bÊt b×nh ®¼ng víi nh÷ng ®iÒu kiÖn nÆng nÒ.

Nhð vËy, ®Õn gi÷a thÕ kØ XIX, NhËt B¶n ® l©m vµo mét cuéc khñng ho¶ng trÇm
träng, ®øng trðíc sù lùa chän : hoÆc tiÕp tôc duy tr× chÕ ®é phong kiÕn tr× trÖ, b¶o
thñ ®Ó bÞ c¸c nðíc ®Õ quèc x©u xÐ hoÆc tiÕn hµnh duy t©n, ®ða NhËt B¶n ph¸t triÓn
theo con ®ðêng cña c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y.
?

T×nh h×nh NhËt B¶n tõ ®Çu thÕ kØ XIX ®Õn trðíc n¨m 1868 cã nh÷ng ®iÓm g×
næi bËt ?

2 Cuéc Duy t©n Minh TrÞ

Nh÷ng hiÖp ðíc bÊt b×nh ®¼ng mµ M¹c phñ kÝ víi

nðíc ngoµi lµm cho c¸c tÇng líp trong x héi ph¶n øng

m¹nh mÏ. Phong trµo ®Êu tranh chèng S«gun ph¸t triÓn

m¹nh vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kØ XIX ® lµm sôp ®æ

chÕ ®é M¹c phñ. Th¸ng 1 - 1868, sau khi lªn ng«i,
Thiªn hoµng Minh TrÞ ® thùc hiÖn mét lo¹t c¶i c¸ch

tiÕn bé nh»m ®ða NhËt B¶n tho¸t khái t×nh tr¹ng mét

nðíc phong kiÕn l¹c hËu. §ã lµ cuéc Duy t©n Minh TrÞ,

®ðîc tiÕn hµnh trªn tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc : chÝnh trÞ, kinh
tÕ, qu©n sù, v¨n ho¸ -gi¸o dôc...

H×nh 1. Thiªn hoµng Minh TrÞ
(1852 - 1912)

5

VÒ chÝnh trÞ : NhËt hoµng tuyªn bè thñ tiªu chÕ ®é M¹c phñ, thµnh lËp chÝnh
phñ míi, trong ®ã ®¹i biÓu cña tÇng líp quý téc tð s¶n ho¸ ®ãng vai trß quan träng,
thùc hiÖn quyÒn b×nh ®¼ng gi÷a c¸c c«ng d©n. N¨m 1889, HiÕn ph¸p míi ®ðîc ban
hµnh, chÕ ®é qu©n chñ lËp hiÕn ®ðîc thiÕt lËp.
VÒ kinh tÕ : ChÝnh phñ ® thi hµnh c¸c chÝnh s¸ch thèng nhÊt tiÒn tÖ, thèng nhÊt
thÞ trðêng, cho phÐp mua b¸n ruéng ®Êt, t¨ng cðêng ph¸t triÓn kinh tÕ tð b¶n chñ
nghÜa ë n«ng th«n, x©y dùng c¬ së h¹ tÇng, ®ðêng s¸, cÇu cèng...
VÒ qu©n sù : Qu©n ®éi ®ðîc tæ chøc vµ huÊn luyÖn theo kiÓu phð¬ng T©y, chÕ
®é nghÜa vô qu©n sù thay cho chÕ ®é trðng binh. C«ng nghiÖp ®ãng tµu chiÕn ®ðîc
chó träng ph¸t triÓn, tiÕn hµnh s¶n xuÊt vò khÝ, ®¹n dðîc vµ mêi chuyªn gia qu©n
sù nðíc ngoµi...
VÒ gi¸o dôc : ChÝnh phñ thi hµnh chÝnh s¸ch gi¸o dôc b¾t buéc, chó träng néi
dung khoa häc - kÜ thuËt trong chð¬ng tr×nh gi¶ng d¹y, cö nh÷ng häc sinh giái ®i
du häc ë phð¬ng T©y...
?

-Tr×nh bµy néi dung c¬ b¶n cña cuéc Duy t©n Minh TrÞ.
-ý nghÜa næi bËt cña cuéc Duy t©n Minh TrÞ lµ g× ?

3 NhËt B¶n chuyÓn sang giai ®o¹n ®Õ quèc chñ nghÜa

Trong 30 n¨m cuèi thÕ kØ XIX, ®Æc biÖt tõ sau cuéc ChiÕn tranh Trung - NhËt
(1894 - 1895), chñ nghÜa tð b¶n ph¸t triÓn nhanh chãng ë NhËt B¶n. C«ng nghiÖp
(nhÊt lµ c«ng nghiÖp nÆng), ngµnh ®ðêng s¾t, ngo¹i thð¬ng, hµng h¶i cã nh÷ng
chuyÓn biÕn quan träng. ViÖc ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp ho¸ kÐo theo sù tËp trung
trong c«ng nghiÖp, thð¬ng nghiÖp vµ ng©n hµng. NhiÒu c«ng ti ®éc quyÒn xuÊt hiÖn
nhð MÝt-xði, MÝt-su-bi-si... C¸c c«ng ti nµy lµm chñ nhiÒu ng©n hµng, hÇm má,
xÝ nghiÖp, ®ðêng s¾t, tµu biÓn... vµ cã kh¶ n¨ng chi phèi, lòng ®o¹n c¶ kinh tÕ lÉn
chÝnh trÞ ë NhËt B¶n.

H×nh 2. LÔ kh¸nh thµnh mét ®oµn tµu ë NhËt B¶n

6

Sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña nÒn kinh tÕ NhËt B¶n cuèi thÕ kØ XIX -®Çu thÕ kØ XX ®
t¹o søc m¹nh kinh tÕ, qu©n sù vµ chÝnh trÞ cho giíi cÇm quyÒn thi hµnh chÝnh s¸ch x©m
lðîc vµ bµnh trðíng. NhËt B¶n chuyÓn sang giai ®o¹n ®Õ quèc chñ nghÜa g¾n liÒn víi c¸c
cuéc chiÕn tranh x©m lðîc :ChiÕn tranh §µi Loan (1874), ChiÕn tranh Trung - NhËt
(1894 -1895) vµ chiÕn tranh ®Õ quèc :ChiÕn tranh Nga -NhËt (1904 -1905). Th¾ng lîi
trong c¸c cuéc chiÕn tranh nµy ® ®em ®Õn cho NhËt B¶n nhiÒu hiÖp ðíc cã lîi vÒ ®Êt
®ai vµ tµi chÝnh, thóc ®Èy nhanh h¬n tèc ®é ph¸t triÓn kinh tÕ.
MÆc dï tiÕn lªn chñ nghÜa tð b¶n, song NhËt B¶n vÉn duy tr× quyÒn së h÷u ruéng
®Êt phong kiÕn. TÇng líp quý téc, ®Æc biÖt lµ giíi vâ sÜ Samurai, vÉn cã ðu thÕ chÝnh trÞ
rÊt lín. Hä chñ trð¬ng x©y dùng NhËt B¶n b»ng søc m¹nh qu©n sù. T×nh h×nh ®ã lµm
cho ®Õ quèc NhËt cã ®Æc ®iÓm lµ chñ
nghÜa ®Õ quèc phong kiÕn qu©n phiÖt.

Cïng víi sù ph¸t triÓn cña chñ
nghÜa tð b¶n lµ sù bÇn cïng ho¸ cña
quÇn chóng nh©n d©n lao ®éng.
C«ng nh©n NhËt B¶n ph¶i lµm viÖc
mçi ngµy tõ 12 ®Õn 14 giê, trong
nh÷ng ®iÒu kiÖn rÊt tåi tÖ mµ tiÒn
lð¬ng l¹i thÊp h¬n rÊt nhiÒu so víi ë
c¸c nðíc ch©u ¢u vµ MÜ. Sù bãc lét
nÆng nÒ cña giíi chñ ® dÉn tíi
nhiÒu cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n
®ßi t¨ng lð¬ng, c¶i thiÖn ®êi sèng,
®ßi quyÒn tù do, d©n chñ.
Sù ph¸t triÓn cña phong trµo
c«ng nh©n lµ c¬ së cho viÖc thµnh
lËp c¸c tæ chøc nghiÖp ®oµn.

H×nh 3. Lðîc ®å vÒ sù bµnh trðíng cña ®Õ quèc
NhËt B¶n cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX

N¨m 1901, §¶ng X héi d©n chñ
NhËt B¶n ®ðîc thµnh lËp, dðíi sù
lnh ®¹o cña Ca-tai-a-ma Xen.

Ca-tai-a-ma Xen xuÊt th©n trong mét gia ®×nh n«ng d©n nghÌo. N¨m 23 tuæi,
«ng lµm c«ng nh©n in ë T«-ki-«, tham gia ho¹t ®éng tÝch cùc trong phong
trµo c«ng nh©n. N¨m 1898, «ng l·nh ®¹o c«ng nh©n ®ðêng s¾t b·i c«ng
giµnh th¾ng lîi sau hµng th¸ng ®Êu tranh. ¤ng lµ mét l·nh tô næi tiÕng
cña phong trµo c«ng nh©n NhËt B¶n ; sau nµy lµ b¹n cña NguyÔn ¸i Quèc
trong Quèc tÕ Céng s¶n.

7

?

Nh÷ng sù kiÖn nµo chøng tá vµo cuèi thÕ kØ XIX, NhËt B¶n ®· chuyÓn sang giai ®o¹n
®Õ quèc chñ nghÜa ?

$

0 !& & *

1. T¹i sao nãi cuéc Duy t©n Minh TrÞ cã ý nghÜa nhð mét cuéc c¸ch
m¹ng tð s¶n ?
2. Dùa vµo lðîc ®å (h×nh 3), tr×nh bµy nh÷ng nÐt chÝnh vÒ sù bµnh
trðíng cña ®Õ quèc NhËt B¶n cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX.

Bµi 2 Ên ®é

Tõ gi÷a thÕ kØ XIX, m©u thuÉn gi÷a ®«ng ®¶o nh©n d©n Ên §é víi
thùc d©n Anh ngµy cµng trë nªn s©u s¾c. C¸c cuéc ®Êu tranh giµnh
®éc lËp d©n téc diÔn ra quyÕt liÖt dðíi nhiÒu h×nh thøc, l«i cuèn
®«ng ®¶o c¸c tÇng líp nh©n d©n tham gia. §iÓn h×nh lµ cuéc khëi
nghÜa Xipay (1857 - 1859), phong trµo ®Êu tranh cña giai cÊp tð s¶n
víi sù ra ®êi cña §¶ng Quèc ®¹i, cuéc bi c«ng cña c«ng nh©n
Bom-bay n¨m 1908...

1 T×nh h×nh kinh tÕ, xn héi Ên §é nöa sau thÕ kØ XIX

Tõ ®Çu thÕ kØ XVII, cuéc tranh giµnh quyÒn lùc gi÷a c¸c chóa phong kiÕn trong
nðíc lµm cho Ên §é suy yÕu. Lîi dông c¬ héi nµy, c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y,
chñ yÕu lµ Anh vµ Ph¸p, tranh nhau x©m lðîc Ên §é. §Õn gi÷a thÕ kØ XIX, thùc d©n
Anh ® hoµn thµnh viÖc x©m lðîc vµ ®Æt ¸ch cai trÞ ë Ên §é.

VÒ kinh tÕ, thùc d©n Anh më réng c«ng cuéc khai th¸c Ên §é mét c¸ch quy
m«, ra søc v¬ vÐt lð¬ng thùc, c¸c nguån nguyªn liÖu vµ bãc lét nh©n c«ng ®Ó thu
lîi nhuËn. Ên §é trë thµnh thuéc ®Þa quan träng nhÊt cña thùc d©n Anh, ph¶i cung
cÊp ngµy cµng nhiÒu lð¬ng thùc, nguyªn liÖu cho chÝnh quèc.
8

Trong kho¶ng 25 n¨m cuèi thÕ kØ XIX, nh÷ng n¹n ®ãi liªn tiÕp x¶y ra lµm

gÇn 26 triÖu ngðêi chÕt. Trong khi ®ã, lð¬ng thùc cña Ên §é bÞ v¬ vÐt ®ða

vÒ nðíc Anh ngµy cµng nhiÒu ; ®êi sèng nh©n d©n Ên §é ngµy cµng

khã kh¨n.

VÒ chÝnh trÞ - xx héi, ChÝnh phñ Anh n¾m quyÒn cai trÞ trùc tiÕp Ên §é. Ngµy
1 -1 -1877, N÷ hoµng Anh tuyªn bè ®ång thêi lµ N÷ hoµng Ên §é. §Ó t¹o chç dùa
v÷ng ch¾c cho nÒn thèng trÞ cña m×nh, thùc d©n Anh ® thùc hiÖn chÝnh s¸ch chia
®Ó trÞ, mua chuéc tÇng líp cã thÕ lùc trong giai cÊp phong kiÕn b¶n xø, t×m c¸ch
kh¬i s©u sù c¸ch biÖt vÒ chñng téc, t«n gi¸o vµ ®¼ng cÊp trong x héi.
?

H·y nªu nh÷ng nÐt lín trong chÝnh s¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Anh ë Ên §é.

2 Cuéc khëi nghÜa Xipay (1857 - 1859)

M©u thuÉn gi÷a c¸c tÇng líp nh©n d©n Ên §é víi thùc d©n Anh ngµy cµng s©u
s¾c, lµm bïng næ nhiÒu cuéc khëi nghÜa chèng Anh. Tiªu biÓu cho phong trµo ®Êu
tranh gi¶i phãng d©n téc cña Ên §é vµo nöa sau thÕ kØ XIX lµ cuéc khëi nghÜa cña
qu©n Xipay vµ nh©n d©n ë Mi-rót.

Xipay lµ tªn gäi nh÷ng ®¬n vÞ binh lÝnh ngðêi Ên §é trong qu©n ®éi cña
thùc d©n Anh. MÆc dï lµ mét trong nh÷ng c«ng cô x©m lðîc vµ thèng trÞ
cña thùc d©n, binh lÝnh ngðêi Ên vÉn bÞ sÜ quan ngðêi Anh ®èi xö tµn tÖ.
Tinh thÇn d©n téc vµ tÝn ngðìng cña hä lu«n bÞ xóc ph¹m nghiªm träng.
Hä rÊt bÊt m·n khi ph¶i dïng ®¹n ph¸o cã bäc giÊy tÈm mì bß, mì lîn.
Muèn b¾n lo¹i ®¹n nµy, ngðêi lÝnh thðêng ph¶i dïng r¨ng ®Ó xÐ c¸c lo¹i
giÊy ®ã, trong khi nh÷ng ngðêi lÝnh Xipay theo ®¹o Hin®u th× kiªng thÞt
bß vµ theo ®¹o Håi th× kiªng thÞt lîn. V× thÕ hä ®· chèng lÖnh cña sÜ quan
Anh vµ næi dËy khëi nghÜa.

R¹ng s¸ng 10 -5 -1857, ë Mi-rót (gÇn §ª-li), khi thùc d©n Anh s¾p ¸p gi¶i 85
binh lÝnh Xipay tr¸i lÖnh th× 3 trung ®oµn Xipay næi dËy khëi nghÜa, v©y b¾t bän chØ
huy Anh. N«ng d©n c¸c vïng phô cËn còng gia nhËp nghÜa qu©n. Thõa th¾ng, nghÜa
qu©n tiÕn vÒ §ª-li. Cuéc khëi nghÜa nhanh chãng lan ra nhiÒu ®Þa phð¬ng thuéc
miÒn B¾c vµ miÒn Trung Ên §é. NghÜa qu©n ® lËp ®ðîc chÝnh quyÒn, gi¶i phãng
mét sè thµnh phè lín. Cuéc khëi nghÜa duy tr× ®ðîc kho¶ng 2 n¨m th× bÞ
9

thùc d©n Anh dèc toµn lùc ®µn ¸p rÊt d man. NhiÒu nghÜa qu©n bÞ trãi vµo miÖng
nßng ®¹i b¸c råi b¾n cho tan x¸c. MÆc dï thÊt b¹i, cuéc khëi nghÜa Xipay cã ý nghÜa
lÞch sö to lín, tiªu biÓu cho tinh thÇn ®Êu tranh bÊt khuÊt cña nh©n d©n
Ên §é chèng chñ nghÜa thùc d©n, gi¶i phãng d©n téc.
?

H·y nªu nguyªn nh©n, diÔn biÕn vµ ý nghÜa cña cuéc khëi nghÜa Xipay.

3 §¶ng Quèc ®¹i vµ phong trµo d©n téc (1885 - 1908)

Tõ gi÷a thÕ kØ XIX, giai cÊp tð s¶n vµ tÇng líp trÝ thøc Ên §é ® dÇn dÇn ®ãng
vai trß quan träng trong ®êi sèng x héi. Hä më nhiÒu xÝ nghiÖp dÖt ë c¸c thµnh
phè lín hoÆc lµm ®¹i lÝ cho c¸c hng bu«n cña Anh. Tð s¶n Ên §é muèn tù do ph¸t
triÓn kinh tÕ vµ ®ßi hái ®ðîc tham gia chÝnh quyÒn, nhðng bÞ thùc d©n Anh k×m hm
b»ng mäi c¸ch.

Cuèi n¨m 1885, §¶ng Quèc d©n ®¹i héi (gäi t¾t lµ §¶ng Quèc ®¹i), chÝnh ®¶ng
®Çu tiªn cña giai cÊp tð s¶n Ên §é, ®ðîc thµnh lËp, ®¸nh dÊu mét giai ®o¹n míi giai ®o¹n giai cÊp tð s¶n Ên §é bðíc lªn vò ®µi chÝnh trÞ.

Trong 20 n¨m ®Çu (1885 -1905), §¶ng Quèc ®¹i chñ trð¬ng dïng phð¬ng ph¸p
«n hoµ ®Ó ®ßi chÝnh phñ thùc d©n tiÕn hµnh c¶i c¸ch vµ ph¶n ®èi phð¬ng ph¸p ®Êu
tranh b»ng b¹o lùc. Giai cÊp tð s¶n Ên §é chØ yªu cÇu thùc d©n Anh níi réng c¸c
®iÒu kiÖn ®Ó hä ®ðîc tham gia c¸c héi ®ång tù trÞ, gióp ®ì hä ph¸t triÓn kÜ nghÖ,
thùc hiÖn mét sè c¶i c¸ch vÒ mÆt gi¸o dôc, x héi. Tuy vËy, thùc d©n Anh vÉn t×m
c¸ch h¹n chÕ ho¹t ®éng cña §¶ng Quèc ®¹i.

ThÊt väng trðíc th¸i ®é tho¶ hiÖp cña mét sè ngðêi lnh ®¹o §¶ng Quèc ®¹i vµ
chÝnh s¸ch hai mÆt cña chÝnh quyÒn Anh, trong néi bé §¶ng h×nh thµnh mét ph¸i
d©n chñ cÊp tiÕn do Ti-l¾c ®øng ®Çu, thðêng ®ðîc gäi lµ ph¸i “cùc ®oan”. Ph¸i nµy
ph¶n ®èi th¸i ®é tho¶ hiÖp cña ph¸i “«n hoµ” vµ ®ßi hái ph¶i cã th¸i ®é kiªn quyÕt
chèng Anh.
Ban Gan-®a-kha Ti-l¾c lµ nhµ ng«n ng÷, nhµ sö häc, ®· tËp hîp nh÷ng

trÝ thøc tiÕn bé cã tinh thÇn chèng thùc d©n Anh ®Ó tuyªn truyÒn ý thøc

d©n téc, kh¬i dËy lßng yªu nðíc trong nh©n d©n, ®Æc biÖt lµ tÇng líp

thanh niªn. ¤ng chñ trð¬ng ph¸t ®éng nh©n d©n lËt ®æ ¸ch thèng trÞ cña
thùc d©n Anh, x©y dùng mét quèc gia ®éc lËp d©n chñ.

10

Nh»m h¹n chÕ phong trµo ®Êu tranh cña
nh©n d©n Ên §é, thùc d©n Anh t¨ng cðêng thùc
hiÖn chÝnh s¸ch chia ®Ó trÞ. Th¸ng 7 -1905, chóng
ban hµnh ®¹o luËt chia ®«i xø Ben-gan : miÒn
§«ng cña c¸c tÝn ®å theo ®¹o Håi vµ miÒn T©y cña
nh÷ng ngðêi theo ®¹o Hin®u. §iÒu ®ã lµm bïng
lªn phong trµo ®Êu tranh chèng thùc d©n Anh, ®Æc
biÖt ë Bom-bay vµ Can-cót-ta. Ngµy
16 -10 -1905, ®¹o luËt chia c¾t Ben-gan b¾t ®Çu
cã hiÖu lùc ; nh©n d©n coi ®ã lµ ngµy quèc tang.
H¬n 10 v¹n ngðêi kÐo ®Õn bê s«ng H»ng, dßng
s«ng linh thiªng cña ngðêi Ên, lµm lÔ tuyªn thÖ
vµ h¸t vang bµi KÝnh chµo Ngðêi - MÑ hiÒn Tæ
quèc ®Ó tá ý chÝ ®oµn kÕt, thèng nhÊt. Kh¾p n¬i
vang lªn khÈu hiÖu : “Ên §é cña ngðêi Ên §é”.

H×nh 5. Lðîc ®å phong trµo c¸ch m¹ng
ë Ên §é cuèi thÕ kØ XIX -®Çu thÕ kØ XX

H×nh 4. B. Ti-l¾c
(1856 - 1920)

Th¸ng 6 - 1908, thùc d©n
Anh b¾t Ti-l¾c vµ kÕt ¸n «ng 6
n¨m tï. Vô ¸n Ti-l¾c thæi bïng
lªn mét ®ît ®Êu tranh míi. Hµng
v¹n c«ng nh©n ë Bom-bay tiÕn
hµnh tæng bi c«ng trong 6 ngµy
(®Ó ph¶n ®èi b¶n ¸n 6 n¨m tï cña
Ti-l¾c), x©y dùng chiÕn luü,
thµnh lËp c¸c ®¬n vÞ chiÕn ®Êu
chèng l¹i qu©n Anh. Nh©n d©n
c¸c thµnh phè kh¸c còng hðëng
øng. Cuéc ®Êu tranh lªn ®Õn ®Ønh
cao, buéc thùc d©n Anh ph¶i thu
håi ®¹o luËt chia c¾t Ben-gan.

Cao trµo 1905 - 1908 thÓ hiÖn
tinh thÇn ®Êu tranh bÊt khuÊt cña
nh©n d©n Ên §é chèng chñ nghÜa
thùc d©n Anh. Cao trµo nµy do
mét bé phËn giai cÊp tð s¶n
11

lnh ®¹o, mang ®Ëm ý thøc d©n téc, thùc hiÖn môc tiªu ®Êu tranh v× mét nðíc Ên §é
®éc lËp vµ d©n chñ. §©y lµ nÐt kh¸c biÖt so víi nh÷ng phong trµo ®Êu tranh trðíc ®ã,
®¸nh dÊu sù thøc tØnh cña nh©n d©n Ên §é, hoµ chung vµo trµo lðu d©n téc d©n chñ
cña nhiÒu nðíc ch©u ¸ trong nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX. LÇn ®Çu tiªn, c«ng nh©n
Ên §é tham gia phong trµo d©n téc. Tuy vËy, chÝnh s¸ch chia rÏ cña thùc d©n Anh vµ
sù ph©n ho¸ trong §¶ng Quèc ®¹i ® lµm cho phong trµo t¹m ngõng.
?

H·y tr×nh bµy sù thµnh lËp vµ ph©n ho¸ trong §¶ng Quèc ®¹i.

$

0 !& & *

1. §¶ng Quèc ®¹i cã vai trß nhð thÕ nµo trong phong trµo ®Êu tranh cña
nh©n d©n Ên §é ?
2. Nªu tÝnh chÊt vµ ý nghÜa cña cao trµo ®Êu tranh 1905 -1908 cña nh©n
d©n Ên §é.

Bµi 3 Trung Quèc
Sau cuéc ChiÕn tranh thuèc phiÖn (1840 - 1842), lÞch sö Trung Quèc
chuyÓn sang mét thêi k× míi. §ã lµ thêi k× Trung Quèc bÞ c¸c nðíc
®Õ quèc ¢u - MÜ ®ua nhau x©m lðîc vµ chia xÎ ; còng lµ thêi k× nh©n
d©n Trung Quèc ®Êu tranh anh dòng, liªn tôc vµ réng kh¾p chèng x©m
lðîc, chèng phong kiÕn Mn Thanh mµ ®Ønh cao lµ cuéc C¸ch m¹ng
T©n Hîi (1911).
1 Trung Quèc bÞ c¸c nðíc ®Õ quèc x©m lðîc

Tõ thÕ kØ XVIII vµ nhÊt lµ sang thÕ kØ XIX, c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y t¨ng
cðêng x©m chiÕm thÞ trðêng thÕ giíi. Trung Quèc lµ mét nðíc lín, ®«ng d©n nhÊt
ch©u ¸, còng ®øng trðíc nguy c¬ trë thµnh “miÕng måi” cho c¸c nðíc ®Õ quèc ph©n
chia, x©u xÐ.
12

§Ó x©m chiÕm Trung Quèc, c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y, trðíc tiªn lµ Anh, t×m
mäi c¸ch ®ßi chÝnh quyÒn Mn Thanh ph¶i “më cöa”, ®ßi tù do bu«n b¸n thuèc
phiÖn - mãn hµng mang l¹i lîi nhuËn lín cho giíi tð b¶n.
ViÖn cí chÝnh quyÒn Mn Thanh tÞch thu vµ ®èt thuèc phiÖn cña c¸c tµu bu«n Anh,
thùc d©n Anh ® tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh x©m lðîc Trung Quèc, ®ðîc gäi lµ ChiÕn
tranh thuèc phiÖn, b¾t ®Çu tõ th¸ng 6 -1840 vµ kÕt thóc vµo th¸ng 8 -1842. ChÝnh quyÒn
Mn Thanh ph¶i kÝ HiÖp ðíc Nam Kinh, chÊp nhËn c¸c ®iÒu kho¶n theo yªu cÇu cña thùc
d©n Anh nhð : båi thðêng chiÕn phÝ, nhðîng l¹i Hång C«ng vµ më cöa 5 cöa biÓn cho
tµu cña Anh ®ðîc ra vµo bu«n b¸n. §©y lµ mèc më ®Çu qu¸ tr×nh biÕn Trung Quèc tõ
mét nðíc phong kiÕn ®éc lËp trë thµnh nðíc nöa thuéc ®Þa, nöa phong kiÕn.

H×nh 6. C¸c nðíc ®Õ quèc x©u xÐ “c¸i b¸nh ngät” Trung Quèc

Sau ChiÕn tranh thuèc phiÖn, c¸c nðíc ®Õ quèc tõng bðíc x©u xÐ Trung Quèc.
§Õn cuèi thÕ kØ XIX, §øc ® chiÕm vïng S¬n §«ng ; Anh chiÕm vïng ch©u thæ s«ng
Dð¬ng Tö (Trðêng Giang) ; Ph¸p chiÕm vïng V©n Nam, Qu¶ng T©y, Qu¶ng §«ng ;
Nga, NhËt B¶n chiÕm ®ãng vïng §«ng B¾c...
?

X¸c ®Þnh trªn b¶n ®å Trung Quèc (treo tðêng) nh÷ng vïng bÞ c¸c nðíc ®Õ quèc
chiÕm ®ãng.

2 Phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Trung Quèc
tõ gi÷a thÕ kØ XIX ®Õn ®Çu thÕ kØ XX

Trðíc sù x©m lðîc cña c¸c nðíc ®Õ quèc vµ th¸i ®é tho¶ hiÖp cña triÒu ®×nh
Mn Thanh, tõ gi÷a thÕ kØ XIX nh©n d©n Trung Quèc liªn tôc næi dËy ®Êu tranh
chèng thùc d©n, phong kiÕn.
13

Më ®Çu lµ cuéc khëi nghÜa Th¸i b×nh Thiªn quèc dðíi sù lnh ®¹o cña
Hång Tó Toµn, næ ra ngµy 1 - 1 - 1851 ë Kim §iÒn (Qu¶ng T©y), sau ®ã lan réng
ra nhiÒu ®Þa phð¬ng kh¸c. §©y lµ phong trµo n«ng d©n lín nhÊt trong lÞch sö
Trung Quèc. Cuéc khëi nghÜa kÐo dµi suèt 14 n¨m (tõ 1851 ®Õn 1864). NghÜa qu©n
® x©y dùng ®ðîc chÝnh quyÒn Trung ð¬ng ë Thiªn Kinh (tøc Nam Kinh) vµ thi
hµnh nhiÒu chÝnh s¸ch tiÕn bé. LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö Trung Quèc, chÝnh s¸ch
b×nh qu©n ruéng ®Êt, quyÒn b×nh ®¼ng nam n÷... ®ðîc ®Ò ra.
Ngµy 19 - 7 - 1864, ®ðîc sù gióp ®ì cña c¸c nðíc ®Õ quèc, chÝnh quyÒn Mn
Thanh ® tÊn c«ng Thiªn Kinh, ®µn ¸p phong trµo. Cuéc khëi nghÜa thÊt b¹i.

Cuèi thÕ kØ XIX, trong bèi c¶nh c¸c nðíc ®Õ quèc t¨ng cðêng x©u xÐ Trung Quèc,
mét sè nh©n vËt tiÕn bé thuéc giíi sÜ phu Trung Quèc chñ trð¬ng tiÕn hµnh c¶i c¸ch
®Ó cøu vn t×nh thÕ. §ã lµ cuéc vËn ®éng Duy t©n n¨m MËu TuÊt (1898) do hai nhµ
nho yªu nðíc Khang H÷u Vi vµ Lð¬ng Kh¶i Siªu lnh ®¹o, víi sù ®ång t×nh vµ ñng
hé cña vua Quang Tù. Phong trµo ph¸t triÓn chñ yÕu trong c¸c tÇng líp quan l¹i, sÜ
phu cã ý thøc tiÕp thu tð tðëng tiªn tiÕn mµ kh«ng dùa vµo lùc lðîng nh©n d©n. V×
vËy, cuéc vËn ®éng Duy t©n ® nhanh chãng thÊt b¹i khi vÊp ph¶i sù chèng ®èi m¹nh
mÏ cña ph¸i thñ cùu trong giai cÊp phong kiÕn do Th¸i hËu Tõ Hi cÇm ®Çu.

Ngµy 21 -9 -1898, khi phong trµo Duy t©n míi diÔn ra h¬n 100 ngµy, Th¸i hËu
Tõ Hi lµm cuéc chÝnh biÕn, ra lÖnh b¾t vua Quang Tù, tÞch thu Ên tÝn, b¾t vµ xö tö
nh÷ng ngðêi lnh ®¹o ph¸i Duy t©n ; Khang H÷u Vi vµ Lð¬ng Kh¶i Siªu ph¶i l¸nh
ra nðíc ngoµi.

GÇn nhð ®ång thêi víi phong trµo Duy t©n, mét cuéc khëi nghÜa vò trang cña
n«ng d©n chèng ®Õ quèc ® diÔn ra ë miÒn B¾c Trung Quèc -phong trµo NghÜa Hoµ
®oµn. Bïng næ ë S¬n §«ng, phong trµo nhanh chãng lan réng ra Trùc LÖ, S¬n T©y.
NghÜa qu©n tÊn c«ng c¸c sø qu¸n nðíc ngoµi ë B¾c Kinh. Ngay sau ®ã, liªn qu©n
8 nðíc (Anh, NhËt B¶n, §øc, MÜ, Nga, Ph¸p, ¸o -Hung, I-ta-li-a) tiÕn vµo B¾c
Kinh, ®µn ¸p phong trµo. NghÜa Hoµ ®oµn ® chiÕn ®Êu chèng x©m l¨ng, nhðng cuèi
cïng bÞ ®¸nh b¹i v× thiÕu sù lnh ®¹o thèng nhÊt, thiÕu vò khÝ. Nhµ Mn Thanh l¹i
mét lÇn n÷a ®Çu hµng ®Õ quèc, kÝ §iÒu ðíc T©n Söu (1901), theo ®ã Trung Quèc
ph¶i tr¶ mét kho¶n tiÒn lín ®Ó båi thðêng chiÕn tranh vµ buéc ph¶i ®Ó cho c¸c nðíc
®Õ quèc ®ðîc quyÒn ®ãng qu©n ë B¾c Kinh. Víi §iÒu ðíc T©n Söu, Trung Quèc ®
thùc sù trë thµnh nðíc nöa thuéc ®Þa, nöa phong kiÕn.
?
14

Nªu diÔn biÕn chÝnh cña c¸c phong trµo yªu nðíc cña nh©n d©n Trung Quèc tõ gi÷a
thÕ kØ XIX ®Õn ®Çu thÕ kØ XX.

3 T«n Trung S¬n vµ C¸ch m¹ng T©n Hîi (1911)

Giai cÊp tð s¶n Trung Quèc ra ®êi tõ cuèi thÕ kØ XIX vµ ® lín m¹nh lªn rÊt
nhiÒu vµo ®Çu thÕ kØ XX. Hä bÞ tð b¶n nðíc ngoµi vµ triÒu ®×nh phong kiÕn Mn
Thanh chÌn Ðp, k×m hm. Dùa vµo c¸c cuéc ®Êu tranh bÒn bØ cña quÇn chóng nh©n
d©n, giai cÊp tð s¶n Trung Quèc b¾t ®Çu thµnh lËp c¸c tæ chøc chÝnh trÞ cña m×nh.
T«n Trung S¬n lµ ®¹i diÖn ðu tó vµ lµ lnh tô cña phong trµo c¸ch m¹ng theo khuynh
hðíng d©n chñ tð s¶n ë Trung Quèc.
T«n Trung S¬n sinh n¨m 1866 ë tØnh
Qu¶ng §«ng, trong mét gia ®×nh n«ng d©n.
N¨m 13 tuæi, «ng ®Õn häc ë H«-n«-lu-lu
(Ha-oai) v× cã ngðêi anh bu«n b¸n ë ®Êy.
Sau ®ã, «ng tiÕp tôc häc ë Hång C«ng,
råi häc y khoa ë Qu¶ng Ch©u. ¤ng ®· ®i
nhiÒu nðíc trªn thÕ giíi, cã ®iÒu kiÖn
tiÕp xóc víi tð tðëng d©n chñ ¢u - MÜ
mét c¸ch cã hÖ thèng. §øng trðíc nguy
c¬ ®Êt nðíc bÞ x©m lðîc ngµy cµng
nghiªm träng, «ng nh×n thÊy râ sù thèi
n¸t cña chÝnh quyÒn M·n Thanh nªn
sím n¶y në tð tðëng c¸ch m¹ng lËt ®æ
triÒu Thanh, x©y dùng mét x· héi míi.

H×nh 7. T«n Trung S¬n
(1866 -1925)

§Çu n¨m 1905, phong trµo ®Êu tranh chèng ®Õ quèc, chèng phong kiÕn cña
nh©n d©n Trung Quèc ® lan réng kh¾p c¸c tØnh. Hoa kiÒu ë nðíc ngoµi còng nhiÖt
liÖt hðëng øng phong trµo. Trðíc t×nh h×nh ®ã, T«n Trung S¬n tõ ch©u ¢u vÒ
NhËt B¶n, héi bµn víi nh÷ng ngðêi ®øng ®Çu c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng trong nðíc ®Ó
thèng nhÊt lùc lðîng thµnh mét chÝnh ®¶ng. Th¸ng 8 -1905, Trung Quèc §ång minh
héi -chÝnh ®¶ng cña giai cÊp tð s¶n Trung Quèc ra ®êi.

Tham gia tæ chøc nµy cã trÝ thøc tð s¶n, tiÓu tð s¶n, ®Þa chñ, th©n sÜ bÊt b×nh víi
nhµ Thanh, cïng mét sè Ýt ®¹i biÓu c«ng n«ng. Cð¬ng lÜnh chÝnh trÞ cña §ång minh
héi, dùa trªn häc thuyÕt Tam d©n cña T«n Trung S¬n, nªu râ : “D©n téc ®éc lËp, d©n
quyÒn tù do, d©n sinh h¹nh phóc”. Môc tiªu cña Héi lµ ®¸nh ®æ Mn Thanh, kh«i phôc
Trung Hoa, thµnh lËp D©n quèc, thùc hiÖn quyÒn b×nh ®¼ng vÒ ruéng ®Êt cho d©n cµy.
15

Dðíi sù lnh ®¹o cña §ång minh héi, phong trµo c¸ch m¹ng Trung Quèc ph¸t
triÓn theo con ®ðêng d©n chñ tð s¶n. T«n Trung S¬n vµ nhiÒu nhµ c¸ch m¹ng kh¸c
® tÝch cùc chuÈn bÞ mäi mÆt cho mét cuéc khëi nghÜa vò trang.

Ngµy 9 - 5 - 1911, chÝnh quyÒn Mn Thanh ra s¾c lÖnh “Quèc h÷u ho¸ ®ðêng
s¾t”, thùc chÊt lµ trao quyÒn kinh doanh ®ðêng s¾t cho c¸c nðíc ®Õ quèc, b¸n rÎ
quyÒn lîi d©n téc. Sù kiÖn nµy ® g©y nªn mét lµn sãng c¨m phÉn c«ng khai trong
quÇn chóng nh©n d©n vµ trong tÇng líp tð s¶n, ch©m ngßi cho mét cuéc c¸ch m¹ng.

Ngµy 10 -10 -1911, §ång minh héi ph¸t ®éng khëi nghÜa ë Vò Xð¬ng. Cuéc
khëi nghÜa th¾ng lîi nhanh chãng vµ lan réng ra tÊt c¶ c¸c tØnh miÒn Nam vµ miÒn
Trung Trung Quèc.
Ngµy 29 -12 -1911, Quèc d©n ®¹i héi (gåm ®¹i biÓu c¸c tØnh næ ra c¸ch m¹ng)
häp ë Nam Kinh, tuyªn bè thµnh lËp Trung Hoa D©n quèc, bÇu T«n Trung S¬n lµm
§¹i Tæng thèng, ®øng ®Çu ChÝnh phñ l©m thêi. T¹i ®¹i héi nµy, HiÕn ph¸p l©m thêi
®ðîc th«ng qua, c«ng nhËn quyÒn b×nh ®¼ng vµ quyÒn tù do d©n chñ cña mäi c«ng
d©n, nhðng kh«ng ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò ruéng ®Êt cña n«ng d©n nh𠮏 ®ðîc ghi trong
Cð¬ng lÜnh cña §ång minh héi.

H×nh 8. Lðîc ®å C¸ch m¹ng T©n Hîi

Trðíc th¾ng lîi bðíc ®Çu cña c¸ch m¹ng, mét sè ngðêi lnh ®¹o §ång minh
héi chñ trð¬ng thð¬ng lðîng víi Viªn ThÕ Kh¶i _ mét ®¹i thÇn cña triÒu ®×nh
16

Mn Thanh. Theo tho¶ thuËn, sau khi ® Ðp buéc vua Thanh tho¸i vÞ, T«n Trung S¬n
buéc ph¶i tõ chøc (2 _ 1912), ngµy 6 _ 3 _ 1912 Viªn ThÕ Kh¶i tuyªn thÖ nhËm
chøc §¹i Tæng thèng Trung Hoa D©n quèc. Trªn thùc tÕ, c¸ch m¹ng ®Õn ®©y chÊm døt.
C¸c thÕ lùc phong kiÕn qu©n phiÖt lªn n¾m chÝnh quyÒn.
C¸ch m¹ng T©n Hîi lµ cuéc c¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n, ® lËt ®æ triÒu ®¹i
Mn Thanh, chÊm døt chÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ tån t¹i l©u ®êi ë Trung Quèc, më
®ðêng cho chñ nghÜa tð b¶n ph¸t triÓn vµ cã ¶nh hðëng nhÊt ®Þnh ®Õn cuéc ®Êu tranh
gi¶i phãng d©n téc ë mét sè nðíc ch©u ¸. C¸ch m¹ng T©n Hîi tuy thµnh lËp “D©n quèc”
nhðng ® kh«ng thñ tiªu thùc sù giai cÊp phong kiÕn, kh«ng ®ông ch¹m ®Õn c¸c nðíc
®Õ quèc x©m lðîc vµ kh«ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ruéng ®Êt cho n«ng d©n.
?

Dùa trªn lðîc ®å (h×nh 8), tr×nh bµy diÔn biÕn chÝnh cña C¸ch m¹ng T©n Hîi.

$

0 !& & *

1. Nªu kÕt qu¶ cña C¸ch m¹ng T©n Hîi. V× sao gäi cuéc c¸ch m¹ng nµy
lµ cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n kh«ng triÖt ®Ó ?
2. NhËn xÐt vÒ phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Trung Quèc tõ gi÷a
thÕ kØ XIX ®Õn ®Çu thÕ kØ XX.

Bµi 4 C¸c nðíc §«ng Nam ¸
(Cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX)

§«ng Nam ¸ lµ mét khu vùc kh¸ réng, bao gåm nhiÒu quèc gia trªn lôc
®Þa vµ h¶i ®¶o, sím trë thµnh môc tiªu x©m lðîc cña c¸c nðíc thùc d©n
phð¬ng T©y. Tõ nöa sau thÕ kØ XIX, c¸c nðíc ë §«ng Nam ¸ ®Òu trë
thµnh thuéc ®Þa, trõ Xiªm(1) lµ gi÷ ®ðîc ®éc lËp nhðng bÞ lÖ thuéc nðíc
ngoµi vÒ nhiÒu mÆt. Sù x©m lðîc vµ ®« hé cña c¸c nðíc ®Õ quèc thùc
d©n ® g©y nªn nh÷ng chuyÓn biÕn lín trong x héi, ®ða ®Õn nh÷ng
phong trµo ®Êu tranh m¹nh mÏ v× ®éc lËp d©n téc vµ tiÕn bé x héi ë c¸c
nðíc §«ng Nam ¸.
(1) Tõ n¨m 1939, nðíc Xiªm ®æi tªn thµnh Th¸i Lan.

17

1 Qu¸ tr×nh x©m lðîc cña chñ nghÜa thùc d©n vµo c¸c nðíc
§«ng Nam ¸

Tõ gi÷a thÕ kØ XIX, khi c¸c nðíc ch©u ¢u vµ B¾c MÜ c¨n b¶n ® hoµn thµnh
c¸ch m¹ng tð s¶n, ®ua nhau bµnh trðíng thÕ lùc, x©m chiÕm thuéc ®Þa th× ë hÇu hÕt
c¸c nðíc khu vùc §«ng Nam ¸, chÕ ®é phong kiÕn vÉn gi÷ ®Þa vÞ thèng trÞ vµ ®Òu
l©m vµo cuéc khñng ho¶ng triÒn miªn vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, x héi. Nh©n c¬ héi nµy,
c¸c nðíc thùc d©n phð¬ng T©y më réng vµ tõng bðíc hoµn thµnh viÖc x©m lðîc c¸c
nðíc §«ng Nam ¸, trõ Xiªm.
ë In-®«-nª-xi-a, ngay tõ thÕ kØ XV, XVI thùc d©n T©y Ban Nha, Bå §µo Nha,
Hµ Lan ®· cã mÆt vµ tõng bðíc chiÕm lÜnh thÞ trðêng. §Õn gi÷a thÕ kØ XIX,
Hµ Lan hoµn thµnh viÖc x©m chiÕm vµ thiÕt lËp nÒn thèng trÞ thùc d©n
trªn ®Êt nðíc nµy.

ỆT

NA
M)

Phi-lÝp-pin còng bÞ thùc d©n T©y Ban Nha thèng trÞ tõ gi÷a thÕ kØ XVI.
Sau khi giµnh th¾ng lîi trong cuéc chiÕn tranh víi T©y Ban Nha n¨m
1898, ®Õ quèc MÜ liÒn tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh x©m lðîc Phi-lÝp-pin
(1899 - 1902) vµ biÕn quÇn ®¶o nµy thµnh thuéc ®Þa cña m×nh.

ỆT

NA
M)

I
(V

I
(V

H×nh 9. Lðîc ®å §«ng Nam ¸ cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX

18

ë MiÕn §iÖn (nay lµ Mi-an-ma), tõ n¨m 1824 ®Õn n¨m 1885, thùc d©n Anh
®· tiÕn hµnh 3 cuéc chiÕn tranh x©m lðîc. N¨m 1885, Anh th«n tÝnh
MiÕn §iÖn råi s¸p nhËp nðíc nµy vµo thµnh mét tØnh cña Ên §é thuéc Anh.
M· Lai (nay thuéc Ma-lai-xi-a vµ Xin-ga-po) sím bÞ c¸c nðíc tð b¶n nhßm
ngã, can thiÖp. §Õn ®Çu thÕ kØ XX, M· Lai hoµn toµn trë thµnh thuéc ®Þa
cña Anh.
Ba nðíc ViÖt Nam, Lµo, Cam-pu-chia lµ ®èi tðîng x©m lðîc cña thùc d©n
Ph¸p. §Õn cuèi thÕ kØ XIX, Ph¸p ®· hoµn thµnh viÖc x©m lðîc vµ b¾t ®Çu
thi hµnh chÝnh s¸ch bãc lét, khai th¸c thuéc ®Þa.

Xiªm trong nöa sau thÕ kØ XIX trë thµnh “vïng ®Öm” cña ®Õ quèc Anh vµ
Ph¸p. Víi chÝnh s¸ch ngo¹i giao mÒm dÎo, kh«n khÐo cña vua Ra-ma V,
Xiªm lµ nðíc duy nhÊt ë §«ng Nam ¸ gi÷ ®ðîc nÒn ®éc lËp tð¬ng ®èi vÒ
chÝnh trÞ.

?

Dùa vµo lðîc ®å (H×nh 9), tr×nh bµy nh÷ng nÐt chÝnh vÒ qu¸ tr×nh x©m lðîc cña c¸c
nðíc ®Õ quèc ë §«ng Nam ¸.

2 Phong trµo chèng thùc d©n Hµ Lan cña nh©n d©n In-®«-nª-xi-a

ë In-®«-nª-xi-a, sau thÊt b¹i cña cuéc khëi nghÜa do §i-p«-nª-g«-r« lnh ®¹o
trong nh÷ng n¨m 1825 - 1830, nh©n d©n A-chª ® anh dòng chiÕn ®Êu chèng l¹i
3 000 qu©n Hµ Lan ®æ bé lªn vïng nµy vµo th¸ng 10 - 1873.
§Ó chèng l¹i qu©n x©m lðîc, nh©n d©n In-®«-nª-xi-a ®· tiÕn hµnh cuéc chiÕn
tranh du kÝch. Qu©n Hµ Lan tuy chiÕm ®ðîc hoµng cung nhðng vÉn kh«ng
chinh phôc ®ðîc A-chª. TiÕp ®ã lµ c¸c cuéc khëi nghÜa ë T©y Xu-ma-t¬-ra
(1873 - 1909), Ba T¾c (1878 - 1907), Ca-li-man-tan (1884 - 1886).

Phong trµo ®Êu tranh cña n«ng d©n næ ra m¹nh mÏ. §iÓn h×nh lµ cuéc khëi
nghÜa n«ng d©n n¨m 1890 do Sa-min lnh ®¹o.

Sa-min kh«ng thõa nhËn nÒn thèng trÞ cña Hµ Lan nªn ®· vËn ®éng nh©n
d©n, chñ yÕu lµ n«ng d©n, chèng l¹i nh÷ng thø thuÕ v« lÝ cña bän thùc d©n.
¤ng chñ trð¬ng x©y dùng mét ®Êt nðíc mµ mäi ngðêi ®Òu cã viÖc lµm vµ
®ðîc hðëng h¹nh phóc. ¤ng ®· tuyªn truyÒn, ®éng viªn, tæ chøc quÇn
chóng nh©n d©n chèng l¹i ¸ch ¸p bøc, bãc lét, bÊt c«ng.

Phong trµo c«ng nh©n còng sím h×nh thµnh víi sù ra ®êi cña c¸c tæ chøc : HiÖp
héi c«ng nh©n ®ðêng s¾t (1905), HiÖp héi c«ng nh©n xe löa (1908)... Th¸ng 12 -1914,
Liªn minh x héi d©n chñ In-®«-nª-xi-a ra ®êi, nh»m tuyªn truyÒn chñ nghÜa M¸c
trong c«ng nh©n, ®Æt c¬ së cho sù thµnh lËp §¶ng Céng s¶n (5 - 1920). Giai cÊp
19

tð s¶n d©n téc, tÇng líp trÝ thøc tiÕp thu tð tðëng d©n chñ tð s¶n ch©u ¢u ®ãng vai
trß nhÊt ®Þnh trong phong trµo yªu nðíc ë In-®«-nª-xi-a ®Çu thÕ kØ XX.
?

H·y nªu nh÷ng nÐt lín trong phong trµo ®Êu tranh chèng thùc d©n Hµ Lan cña nh©n d©n

In-®«-nª-xi-a cuèi thÕ kØ XIX -®Çu thÕ kØ XX.

3 Phong trµo chèng thùc d©n ë Phi-lÝp-pin

Tõ gi÷a thÕ kØ XVI, Phi-lÝp-pin ® trë thµnh thuéc ®Þa cña T©y Ban Nha. Trong
h¬n 300 n¨m ®« hé, thùc d©n T©y Ban Nha ® ra søc khai th¸c c¸c ®ån ®iÒn, hÇm
má... ë Phi-lÝp-pin phôc vô cho chÝnh quèc. §øng ®Çu bé m¸y hµnh chÝnh lµ viªn
Toµn quyÒn ngðêi T©y Ban Nha. ViÖc cai trÞ c¸c tØnh còng n»m trong tay c¸c tæng
®èc ngðêi T©y Ban Nha. HÇu hÕt cð d©n ë ®©y theo ®¹o Thiªn Chóa do ngðêi T©y
Ban Nha truyÒn ®Õn. ChØ cã mét sè cð d©n ë phÝa nam (®¶o Min-®a-nao) theo ®¹o
Håi, nhðng l¹i bÞ ph©n biÖt ®èi xö rÊt tåi tÖ. Nh÷ng ®iÒu ®ã lµm cho m©u thuÉn gi÷a
nh©n d©n Phi-lÝp-pin víi thùc d©n T©y Ban Nha ngµy cµng trë nªn gay g¾t.

N¨m 1872, nh©n d©n thµnh phè Ca-vi-t« næi dËy khëi nghÜa, h« vang khÈu hiÖu
“§¶ ®¶o bän T©y Ban Nha !”, tÊn c«ng vµo c¸c ®ån tró cña qu©n ®éi T©y Ban Nha,
lµm chñ Ca-vi-t« tro...